غنی­سازی ايزوتوپی ( 2 )

برای درک فاکتور دوم، ملاحظه می­شود که در هر مرحله تغذيه­ی جريان ماده فرايندی است که به دو بخش تقسيم می­شود: محصول غنی شده و پسماند تهی شده. از اينرو غنی­سازی در محصول کم است و تهی­سازی در پسماند زياد می­باشد. مقدار ايزوتوپ مطلوب در جريان پسماند ممکن است به راحتی از مقدار همان ايزوتوپ در محصول غنی شده بيشتر شود. اگر غلظت ايزوتوپ کم باشد، بسيار نامطلوب است. همچنين اگر مواد اوليه پيش از اين به طور قابل توجهی غنی شود، سپس جريان پسماند نيز غنی شده می­باشد و برای بيرون ريختن آن واقعاً بسيار با ارزش
می­باشد.

 غنی­سازی ايزوتوپی ( 1 )

تمام ايزوتوپ­های يک عنصر خواص شيميايی تقريباً يکسانی دارند، از اين رو جداسازی اين ايزوتوپ­ها بايستی متکی بر عوامل دقيقی که به وسيله­ی اختلاف در جرم اتم­ها به وجود آمده است، باشد. برخی از اين تکنيک­ها فيزيکی هستند ـ آنها متکی بر فرآيندهای فيزيکی هستند که عوامل وابسته به جرم می­باشند. برخی شيميايی هستند ـ اختلاف جرم ايزوتوپی ممکن است سرعت واکنش­های شيميايی را تحت تأثير قرار دهد. 

از آنجايی که از عوامل جزيی برای دستيابی به جداسازی استفاده می­شود؛ افزايش غلظت به دست آمده برای هر فرايند غنی سازی کوچک می­باشد. اين مسأله باعث می­شود که فرايند غنی سازی بسياری در دفعات زيادی در يک رشته گام­ها يا مراحل غنی سازی به کار برده شود. هر گام محصول غنی شده­ی مرحله­ی قبلی را به دست می­دهد و آن را بيشتر غنی می­کند. اين روش يک سيستم غنی کنندگی متوالی ايجاد می­کند که آبشار (cascade ) ناميده می­شود.

دو فاکتور يا عامل مهم عملکرد آبشار را تحت تأثير قرار می­دهد. فاکتور اولی، ضريب جداسازی است که بزرگ­تر از 1 است که مقدار قابليت غنی سازی ذاتی يک مرحله­ی واحد است. دومين فاکتور جداسازی، بيشترين مراحل مورد نياز برای دستيابی به درجه مطلوب غلظت است. فاکتور دومی، اتلاف قابل قبولی از ايزوتوپ مطلوب در جريان پسماند می­باشد. 

توليد ايزوتوپ­ها

اکثر مواد بحرانی مورد نياز توليد­ انرژی هسته­ای ايزوتوپ­های خاصی از عناصری ويژه­ای هستند. برخی از اين ايزوتوپ­ها در طبيعت وجود دارند، ولی به واسطه­ی ساير ايزوتوپ­های همان عنصر بسيار رقيق­هستند ( مانند دتريم، Li-6 ، U-235). اين ايزوتوپ­ها برای اين­که مفيد واقع شوند بايستی غنی ( تغليظ ) شوند. ساير ايزوتوپ­ها که به طور طبيعی فقط در مقادير کوچک وجود دارند، يا اصلاً وجود ندارند، بايد از طريق واکنش­های هسته­ای توليد شوند ( مانند تريتيم و Pu-239 ). به عبارت ديگر دو روش برای توليد ايزوتوپ­ها وجود دارد:

1-    غنی سازی.

2-    تبديل.

خلاصه­ای از اين دو تکنيک در آينده بيان مي­شود.

روش­های غنی سازی

1-     جداسازی الکترومغناطیسی.

2-     پخش گازی.

3-     پخش مايع حرارتی.

4-     جداسازی سانتريفوژ گازی.

5-     جداسازی آئرودینامیکی.

6-     AVLIS ( جداسازی ایزوتوپ لیزر بخار اتمی ).

7-     روش شیمیایی.

8-     تقطیر.

9-     الکتروليز.

در آينده در رابطه با روش های فوق و نيز موادی که در انرژی هسته ای کاربرد دارند بحث می کنیم. 

ساير معاهداتی که جنگ­افزارهای هسته­ای را محدود می­کند ( 2 )

معاهده­ی نيروهای هسته­ای ميانبرد ( معاهده­ی INF )

Intermediate Range Nuclear Forces (INF) Treaty

امضا کنندگان: ايالات متحده، اتحاد جماهير شوروی.

تاريخ: 8 دسامبر 1987.

موشک­های هسته­ای با برد کوتاه و متوسط حذف می­شود. همه­ی اين سلاح­ها منهدم شدند.

استارت 1 ( مذاکرات کاهش تسليحات استراتژيک 1 )

 START I ( Strategic Arms Reduction Talks I )

امضا کنندگان: ايالات متحده، اتحاد جماهير شوری.

تاريخ: 1991 ( در 5 دسامبر 1994 برای اجراء رسيدگی شد ).

زرادخانه­ها تا حدود 30% کاهش می­يابد.

امضا کننده­ی اولی اتحاد جماهير شوروی چون که منحل شده است؛ دولت­های روسيه، بلاروس، قزاقستان و به تازگی اکراين با امضای پيش نويس معاهده بر معاهده صحه گذاشته­اند. در نتيجه­ی پيوستن اکراين به NPT ، معاهده برای اجراء در دسامبر 1994 رسيدگی گرديد.

استارت 2 ( مذاکرات کاهش تسليحات استراتژيک2 )

 START II ( Strategic Arms Reduction Talks II )

امضا کنندگان: ايالات متحده، روسيه.

تاريخ: 1993؛ تصويب مجلس سنای ايالات متحده 1996، تصويب دومای روسيه 2000. کاهش بکارگيری زرادخانه­های ( فعال ) ايالات متحده و روسيه تا 3000- 3500   کلاهک تا سال 2003 و ممنوعيت MIRVed ICBMs ( ولی نه SLBMs ). در واقع هيچ کلاهکی مستلزم نابودی نبود. اين معاهده در تاريخ 26 ژانويه 1996 با 87 – 4 رای، با پيوست يک الحاقيه که قبول شرايط معاهده را ممنوع می­کرد مگر اينکه قانونی شود، به تصويب سنای ايالات متحده رسيد.

معاهده­ی منع آزمايش جامع  (CTBT ) (Comprehensive Test Ban Treaty )

امضا کنندگان: 157 ( از تاريخ 13 اکتبر 1999 ).

تاريخ: 10 سپتامبر 1996.

اين معاهده مختص منع همه­ی آزمايشات هسته­ای ( تعريف آزمايش هسته­ای بر پايه­ی مذاکره می­باشد ) توسط دولت­های دارنده­ی سلاح هسته­ای ( رسمی و غيررسمی ) بود. آزمايشات پيش از اين برای دولت­های بدون سلاح هسته­ای به وسيله­ی NNPT منع شده بود. پس از چند سال تلاش، مذاکرات معاهده تحت حمايت 61 کشور کنفرانس خلع سلاح در ژنو اوايل اين سال با موفقيت و با پشتيبانی 5 قدرت هسته­ای انجام شد. پيش نويس نهايی، پيشنهاد شده توسط Ramaker مذاکره کننده هلندی در ژوئن، ، برای اينکه معاهده قانونی شود؛ مستلزم امضای دولت­های غيررسمی دارنده­ی سلاح ( هند، پاکستان و اسرائيل ) بود.

ساير معاهداتی که جنگ­افزارهای هسته­ای را محدود می­کند ( 1 )

معاهده­ی قطب جنوب ( Antarctic Treaty  )

امضا کنندگان: 40 کشور ( 1994 ).

تاريخ: 4 آگوست 1963.

استفاده­ی نظامی از قطب جنوب شامل استقرار يا آزمايش سلاح­های هسته­ای را ممنوع می­کند.

معاهده­ی منع آزمايش هسته­ای ( Nuclear Test Ban Treaty  )

امضا کنندگان: ايالات متحده، اتحاد جماهير شوروی، بريتانيا.

تاريخ: 4 آگوست 1963.

آزمايشات هسته­ای در بالای زمين، زير آب يا در فضا را ممنوع می­کند.

معاهده­ی فضا (Outer Space Treaty )

امضا کنندگان: 93 کشور ( 1994 ).

تاريخ: 27 ژانويه­ی 1967.

ورود سلاح­های هسته­ای به فضا را ممنوع می­کند.

معاهده­ی تلاتلوکو (Treaty of Tlatelolco )

امضا کنندگان: ايالات متحده و همه­ی کشورهای آمريکای جنوبی ( 26 کشور ).

تاريخ: 1967.

ممنوعيت سلاح­های هسته­ای در آمريکای جنوبی.

معاهده­ی منع آزمايش محدود (Limited Test Ban Treaty )

امضا کنندگان: 120 کشور ( 1994 ).

تاريخ: 1968.

آزمايشات هسته­ای را در بالای زمين، زير آب يا در فضا ممنوع می­کند.

معاهده­ی منع تکثير هسته­ای (Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) )

امضا کنندگان: 187 کشور ( 20 دسامبر 2000 ).

تاريخ: 1 ژوئيه 1968 تصويب شد، 5 مارس 1970 اجرايی شد، در 11 می 1995 برای مدت نامحدودی تمديد شد.

توسعه يا انتقال سلاح­های هسته­ای و يا فناوری­های وابسته، به دولت­هايی که دارای سلاح­های هسته­ای نيستند را ممنوع می­کند. از تاريخ 20 دسامبر 2000 تنها اسرائيل، هند، پاکستان و کوبا آن را امضاء نکرده­اند.

معاهده­ی بستر دريا (Seabed Treaty )

امضا کنندگان: 88 کشور ( 1994 ).

تاريخ: 1971.

بکارگيری سلاح­های کشتار جمعی در کف دريا در آنسوی 12 مايلی حد حاکميت ساحلی را ممنوع می­کند.

سالت 1 ( مذاکرات محدوديت تسليحات استراتژيک 1 )

SALT I (Strategic Arms Limitation Talks I)

امضا کنندگان: ايالات متحده، اتحاد جماهير شوروی.

تاريخ: 26 می 1972.

محدوديت گذاشتن بر زرادخانه­های دو کشور، مستلزم انهدام زرادخانه­های موجود نمی­باشد. مدت زمان برای اين محدوديت تا 3 اکتبر 1977 بود؛ ولی دو کشور به ادامه­ی آن موافقت کردند.

معاهده­ی منع آزمايش آستانه (Threshold Test Ban Treaty )

امضا کنندگان: ايالات متحده، اتحاد جماهير شوروی.

تاريخ: 1974.

آزمايشات زيرزمينی تا 150 کيلوتن را محدود می­کند.

متن معاهده­ی منع گسترش سلاح­های هسته­ای (N.P.T  )

متن کامل پيمان منع گسترش سلاح­های هسته­ای که ايران نيز آن را امضا کرده است به شرح زير است:

دولت­هايی که وارد اين پيمان شده­اند، در متن پيمان به عنوان "همپيمانان" ناميده خواهند شد.

با در نظر گرفتن انهدام و ويرانی که در صورت بروز جنگ هسته­ای دامنگير نوع بشرخواهد شد و به تبع آن، لزوم به کارگيری حداکثر تلاش برای جلوگيری از خطر وقوع چنين جنگ­هايی و برای اتخاذ تمهيدات لازم برای تامين امنيت مردم، با اعتقاد به اين که گسترش تسليحات هسته­ای، خطر جنگ هسته­ای را به طور جدی افزايش خواهد داد، در مطابقت با مفاد قطعنامه­های مجمع عمومی سازمان ملل متحد که خواستار حصول توافقی برای جلوگيری از اشاعه­ی بيشتر سلاح­های هسته­ای شده است، در ابراز تعهد خود برای همکاری با آژانس بين المللی انرژی اتمی جهت اعمال تدابير حفاظتی اين آژانس در خصوص فعاليت­های هسته­ای صلح آميز، در اعلام حمايت خود از انجام تحقيقات، توسعه بخشيدن و تلاش­های ديگر در جهت اجرای مؤثر اصل تدابير حفاظتی با استفاده از تجهيزات و ساير راهکارها در خصوص انتقال مواد اصلی و مواد مخصوص شکافت پذير در چارچوب تدابير حفاظتی مقرر شده توسط آژانس بين­المللی انرژی اتمی، در تاييد اين اصل که منافع استفاده صلح آميز از تکنولوژی هسته­ای، از جمله فرآورده­های جانبی که ممکن است توسط دولت­های دارای تسليحات هسته­ای از طريق توسعه­ی ابزارهای انفجار هسته­ای به دست آيد، بايد به منظور بهره برداری در مقاصد صلح آميز در اختيار تمام همپيمانان ­ـ اعم از دولت­های دارای تسليحات هسته­ای يا فاقد تسليحات هسته­ای ـ قرار گيرد، با ايمان به اين که در عملی کردن اين اصل، تمام همپيمانان حق دارند به منظور حصول پيشرفت در استفاده صلح آميز از انرژی اتمی، در تبادل اطلاعات به حداکثر نحو ممکن مشارکت داشته باشند و به تنهايی يا با همکاری ساير دولت­ها در اين زمينه تلاش کنند، در ابراز نيات خود جهت توقف مسابقه­ی تسليحات هسته­ای در نزديک­ترين زمان ممکن و برای اتخاذ تمهيدات موثر جهت خلع سلاح هسته­ای، در تشويق کليه­ی کشورها به همکاری جهت دستيابی به اين هدف، در تاکيد مجدد بر عزم دولت­های امضاکننده­ی پيمان 1963 در مقدمه­ی آن پيمان، مبنی بر ممنوع ساختن آزمايش تسليحات هسته­ای در جو، در خارج از جو زمين و زير آب­ها و برای ادامه­ی توقف هرگونه انفجارهای آزمايشی تسليحات هسته­ای در تمام زمان­ها و ادامه­ی مذاکرات لازم برای رسيدن به اين هدف، به منظور ادامه­ی فروکاستن از تنش­های بين­المللی و تقويت اعتماد متقابل بين دولت­ها جهت تسهيل در توقف ساخت تسليحات هسته­ای، نابودی کليه ذخيره­های موجود، حذف تسليحات هسته­ای و ابزارهای استفاده از آن از زرادخانه­های ملی و به منظور مدون ساختن اين مقاصد در قالب يک پيمان جهت خلع سلاح کامل و عام تحت نظارت مؤثر و دقيق بين­المللی، با يادآوری اينکه، براساس منشور ملل متحد، دولت­ها بايد در روابط بين­المللی خود از تهديد يا استفاده از زور، يا اعمال هر روش ديگری که با اهداف ملل متحد در تعارض باشد، عليه تماميت ارضی يا استقلال سياسی ديگر دولت­ها احتراز ورزند، و اينکه تثبيت و تداوم صلح و امنيت بين­المللی، با به حداقل رسيدن سوق منابع انسانی و اقتصادی جهان به سوی مسلح شدن ميسر می­شود، توافق می­کنند که:

ماده 1

هر دولت دارای تسليحات هسته­ای، در اين پيمان متعهد می­شود از انتقال هرگونه سلاح­های هسته­ای يا ديگر ابزارهای انفجار هسته­ای يا دادن کنترل مستقيم يا غير مستقيم سلاح­ها يا ابزارهای انفجار هسته­ای به ديگران خودداری کند و به هيچ نحوی از انحاء، هيچ يک از کشورهای فاقد سلاح­های هسته­ای را ياری، تشويق و ترغيب به ساخت يا دستيابی به سلاح­های هسته­ای يا ديگر ابزارهای انفجار هسته­ای يا کنترل چنين سلاح­ها يا ابزارهای انفجاری نکند.

ماده 2 

هر دولت فاقد تسليحات هسته­ای در اين پيمان متعهد می­شود هيچگونه سلاح هسته­ای يا ابزارهای انفجار هسته­ای و اعمال کنترل مستقيم يا غير مستقيم بر چنين سلاح­ها يا ابزارهايی را از هر منبع انتقال دهنده يا به هر نحو ديگری، دريافت نکند؛ به ساخت يا تلاش برای دستيابی به سلاح­ها يا ابزارهای انفجار هسته­ای مبادرت نورزد و در پی کمک برای ساخت سلاح­های هسته­ای يا ابزارهای انفجار هسته­ای نباشد يا چنين کمک­هايی را دريافت نکند.

ماده 3

1. هر دولت فاقد سلاح­های هسته­ای در اين پيمان متعهد می­شود تدابير حفاظتی را که پس از مذاکرات انجام گرفته با آژانس بين­المللی انرژی اتمی توافق خواهد شد بپذيرد. اين تدابير در چارچوب ضوابط آژانس بين­المللی انرژی اتمی و نظام تدابير حفاظتی اين آژانس خواهد بود و صرفاً به منظور تاييد پايبندی آن کشور به تعهدات خود در قبال اين پيمان با هدف جلوگيری از تبديل مصارف صلح آميز انرژی هسته­ای به استفاده در سلاح­های هسته­ای يا ابزارهای انفجاری هسته­ای صورت می­گيرد. روند تدابير حفاظتی مذکور در اين ماده بايد در خصوص تمام مواد اصلی يا مواد مخصوص شکافت پذير، اعم از توليد، فرآوری يا استفاده از آن در هرگونه تأسيسات هسته­ای يا خارج از چنين تأسيساتی اجرا شود. تدابير حفاظتی مقرر در اين ماده، می­بايد روی تمام مواد اصلی يا مواد مخصوص شکافت پذير که در فعاليت­های صلح آميز هسته­ای در قلمرو چنين دولتی، در حوزه قضايی آن، يا تحت کاربری آن در هر نقطه ديگر انجام می­پذيرد اعمال شود.

2. هر دولت وارد شده در اين پيمان متعهد می­شود (الف) ماده­ی اصلی يا ماده­ی مخصوص شکافت پذير، يا (ب) تجهيزات يا موادی که مشخصاً برای فرآوری، استفاده يا توليد مواد مخصوص شکافت پذير طراحی يا آماده شده است، را در اختيار هيچ دولت فاقد سلاح­های هسته­ای (حتی) به منظور استفاده در مقاصد صلح آميز قرار ندهد، مگر اين که ماده­ی اصلی يا ماده­ی مخصوص شکافت پذير به طور قطع مشمول تدابير حفاظتی مقرر شده در اين ماده قرار گيرد.

3. تدابير حفاظتی مقرر در اين ماده بايد به گونه­ای به مرحله­ی اجرا گذاشته شود که با ماده­ی 4 اين پيمان در تطابق کامل باشد و از ايجاد مانع بر سر راه توسعه­ی تکنولوژيکی يا اقتصادی همپيمانان در استفاده­ی صلح آميز از انرژی هسته­ای احتراز ورزد. اين امر، شامل تبادل بين­المللی مواد هسته­ای و تجهيزات برای فرآوری، استفاده يا توليد مواد هسته­ای برای مقاصد صلح آميز، در مطابقت با شرايط اين ماده و اصل تدابير حفاظتی که در مقدمه­ی­ اين پيمان مشخص شده، خواهد بود.

4. دولت­های فاقد سلاح­های هسته­ای در اين پيمان بايد به منظور انجام تعهدات خود در قبال اين ماده به طور انفرادی يا همراه با ساير دولت­ها در چارچوب ضوابط آژانس بين­المللی انرژی اتمی با آژانس بين­المللی انرژی اتمی موافقتنامه­هايی منعقد کنند. مذاکره به منظور حصول چنين موافقتنامه­هايی بايد ظرف مدت 180 روز از وارد اجرايی شدن اين پيمان، آغاز شود. در خصوص دولت­هايی که اسناد پيوستن و يا تصويب الحاق خود به پيمان را بعد از دوره­ی 180 روزه تسليم کنند، مذاکره برای حصول چنين توافقی نمی­تواند ديرتر از تاريخ تسليم اسناد آغاز شود و اجرای مفاد اين توافقات نمی­تواند ديرتر از 18 ماه از تاريخ آغاز مذاکرات باشد.

ماده 4

1. هيچ نکته­ای در اين پيمان نبايد به گونه­ای تفسير شود که حق مسلم همپيمانان در انجام تحقيقات، توليد و استفاده از انرژی هسته­ای برای مقاصد صلح آميز را تحت تأثير قرار دهد. اين امر بايد بدون اعمال تبعيض و در مطابقت با مواد 1 و 2 اين پيمان باشد.

2. در تبادل تجهيزات، مواد و اطلاعات تکنولوژيکی برای مقاصد صلح آميز، استفاده از انرژی هسته­ای در حداکثر شکل، تمام همپيمانان حق مشارکت داشته و متعهد به تسهيل در انجام آن می­شوند. همپيمانانی که توان چنين اقدامی را دارند همچنين بايد به شکل انفرادی يا همراه با ديگر دولت­ها يا سازمان­های بين­المللی برای توسعه­ی بيشتر استفاده از اشکال صلح آميز انرژی هسته­ای، خصوصاً در قلمرو دولت­های فاقد سلاح­های هسته­ای که وارد اين پيمان شده­اند، مشارکت ورزند. اين مشارکت با عطف توجه به نيازهای مناطق در حال توسعه جهان، انجام می­پذيرد.

ماده 5 

تمام همپيمانان متعهد می­شوند تمهيدات لازم را اتخاذ کنند تا در مطابقت با اين پيمان، تحت نظارت مناسب بين­المللی و در چارچوب روال­های بين­المللی مقتضی، از دسترسی تمام دولت­های فاقد تسليحات هسته­ای وارده در اين پيمان به مزايای بالقوه­ی حاصله از انجام هرگونه انفجارهای صلح آميز هسته­ای، حصول اطمينان کنند. اين امر بايد بدون اعمال تبعيض انجام گيرد و هزينه­ی مالی آن برای چنين دولت­هايی، در پايين­ترين حد ممکن خواهد بود و شامل هزينه­ی تحقيقات و توسعه نمی­شود. دولت­های فاقد تسليحات هسته­ای وارده در اين پيمان بايد بتوانند در چارچوب يک توافق يا توافقات خاص
بين­المللی و از مجرای يک نهاد مناسب بين­المللی که دولت­های فاقد تسليحات هسته­ای نمايندگان کافی در آن داشته باشند، به اين مزايا دست يابند. مذاکرات در اين زمينه بايد پس از اجرايی شدن اين پيمان، در نزديک­ترين زمان ممکن آغاز شود. دولت­های فاقد تسليحات هسته­ای وارده در اين پيمان که چنين تمايلی داشته باشند، همچنين می­توانند از طريق توافقات دوجانبه به اين مزايا دست يابند.

ماده 6

تمام همپيمانان متعهد می­شوند، مذاکرات به منظور توقف مسابقه­ی سلاح­های هسته­ای و خلع سلاح هسته­ای و انعقاد پيمانی جهت خلع سلاح کامل و عام با مقررات دقيق و مؤثر را با حسن نيت و در اسرع وقت آغاز کنند.

ماده 7

هيچ نکته­ای در اين پيمان، ناقض حق هر گروه از دولت­هايی که به منظور حصول اطمينان از عدم وجود سلاح­های هسته­ای در قلمرو خود وارد پيمان­های منطقه­ای شوند، نخواهد بود.

ماده 8

 1. هر يک از همپيمانان می­توانند اصلاحيه­ای را به منظور اعمال در اين پيمان، پيشنهاد کنند. متن هرگونه اصلاحيه­ای بايد به دولت­های امانتدار تحويل داده شود و اين متن توسط آنان بين تمام همپيمانان، توزيع خواهد شد. در صورت درخواست يک سوم همپيمانان يا بيشتر، دولت­های امانتدار بايد کنفرانسی را تشکيل داده و از تمام همپيمانان برای شرکت در آن و بررسی اصلاحيه، دعوت به عمل آورند.

2. هرگونه اصلاحيه در اين پيمان بايد به تأييد اکثريت همپيمانان، از جمله تمام دولت­های دارای تسليحات هسته­ای وارده در اين پيمان و تمام همپيمانانی که در زمان توزيع متن اصلاحيه عضو هيئت رئيسه­ی آژانس بين­المللی انرژی اتمی بوده­اند، برسد. زمان اجرايی شدن اصلاحيه برای هر دولتی که اسناد تصويب آن را تسليم کرده، از هنگامی خواهد بود که اکثريت همپيمانان، از جمله تمام دولت­های دارای تسليحات هسته­ای وارده در اين پيمان و تمام همپيمانانی که در زمان توزيع متن اصلاحيه عضو هيئت رئيسه­ی آژانس بين­المللی انرژی اتمی بوده­اند، اسناد تصويب آن را تسليم کرده باشند. پس از آن، زمان اجرايی شدن اصلاحيه برای هر همپيمان ديگر از زمان تسليم اسناد تصويب آن خواهد بود.

3. پنج سال پس از اجرايی شدن اين پيمان، کنفرانسی از همپيمانان بايد در شهر ژنو واقع در سوئيس به منظور مرور عملکرد آن و با هدف حصول اطمينان از اينکه اهداف مذکور در مقدمه و مقررات پيمان، مورد اجرا قرار گرفته­اند، برگزار شود. پس از آن، هر پنج سال يک بار اکثريت همپيمانان می­توانند با تسليم درخواست خود به دولت­های امانتدار، خواستار برگزاری کنفرانس ديگری به منظور بررسی عملکرد پيمان شوند.

ماده 9

1. اين پيمان بايد برای امضای تمام دولت­ها، آماده باشد. هر دولتی که پيش از اجرايی شدن آن طبق پاراگراف سوم اين ماده، آن را امضا نکرده باشد، می­تواند در هر زمان ديگری به آن ملحق شود.

2. نفوذ اين پيمان مشروط به تصويب آن توسط دولت­های امضاکننده خواهد بود. اسناد تصويب آن و اسناد الحاق به آن بايد نزد دولت­های بريتانيا، اتحاد جماهير شوروی (سابق) و ايالات متحده آمريکا که بدينوسيله به عنوان دولت­های امانتدار تعيين می­شوند، به وديعه گذاشته شود.

3. اين پيمان، پس از تصويب آن توسط دولت­هايی که به عنوان امانتدار تعيين شده­اند و تصويب آن توسط چهل دولت ديگر امضاکننده­ی اين پيمان و تسليم اسناد تصويب آنها، وارد اجرا خواهد شد. در اين پيمان، دولت­های دارای تسليحات هسته­ای به دولت­هايی گفته می­شود که پيش از اول ژانويه­ی 1967، مبادرت به توليد و انفجار سلاح هسته­ای يا هرگونه ابراز انفجار هسته­ای ديگر کرده­اند.

4. در خصوص دولت­هايی که اسناد تصويب و الحاق آنها به پيمان، پس از اجرايی شدن اين پيمان، تسليم می­شود، تاريخ اجرای آن از تاريخ تسليم اسناد تصويب و الحاق خواهد بود.

5. دولت­های امانتدار بايد تمام دولت­های امضاء کننده و ملحق شده به پيمان را از تاريخ هر امضاء، تاريخ تسليم اسناد تصويب يا الحاق، تاريخ اجرايی شدن اين پيمان و تاريخ دريافت درخواست برای تشکيل کنفرانس يا هر مورد ديگر، بلافاصله مطلع سازند.

6. اين پيمان بايد توسط دولت­های امانتدار و در تطابق با ماده 102 منشور ملل متحد، به ثبت برسد.

ماده 10

 1. هر دولتی بايد حق داشته باشد در اجرای حاکميت ملی خود در صورتی که احساس کند موارد فوق­العاده­ای در رابطه با موضوعات اين پيمان، منافع حياتی کشورش را به مخاطره انداخته است، از پيمان خارج شود. در اين صورت بايد سه ماه پيش از خروج، به تمام همپيمانان و شورای امنيت سازمان ملل متحد اطلاع دهد. در چنين اطلاعيه­ای بايد موارد فوق­العاده­ای که از نظر آن کشور منافع حياتی­اش را به مخاطره انداخته نيز ذکر شود.

2. بيست و پنج سال پس از اجرايی شدن اين پيمان، بايد کنفرانسی تشکيل شود تا در خصوص اجرای نامحدود آن، يا تمديد آن برای دوره يا دوره­های ديگر، تصميم گيری شود. تصميم اتخاذ شده در اين مورد با رای اکثريت همپيمانان، نافذ خواهد بود.

ماده 11

اين پيمان، متن انگليسی، روسی، فرانسه، اسپانيولی و چينی آن که همگی از اعتبار يکسانی برخوردارند، در آرشيو دولت­های امانتدار محفوظ خواهند بود. نسخه­های تاييد شده­ی­ اين پيمان، بايد توسط دولت­های امانتدار به دولت­های امضاکننده و ملحق شده به آن ارسال شود.

اعضای معاهده­ی منع تکثير سلاح­های هسته­ای

معاهده­ی منع تکثير سلاح­های هسته­ای ( NPT )

پنج کشور باشگاه هسته­ای ( ايالات متحده، شوروی سابق ـ روسيه، انگليس، فرانسه، چين ) در حقوق بين­الملل، معاهده­ی منع تکثير هسته­ای ( NPT ) را تدوين کرده­اند که سازمان ملل متحد در 12 ژوئن آن را تصويب کرد؛ در 1 ژوئيه برای امضاء گشوده شد و در 5 مارس 1970 ضمانت اجرايی گرفت. اين معاهده اعلام می­کند که فقط پنج کشور فوق، قانوناً دارای سلاح­های هسته­ای هستند، ولی کشورهای ديگر را از دستيابی به فن­آوری صلح­آميز هسته­ای منع نمی­کند. اين معاهده همچنين تصريح می­کند که پنج قدرت هسته­ای بايستی برای کاهش و حذف زرادخانه­هايشان با سرعت ممکن تلاش و پيگيری کنند. اين پيمان در سال 1970 به مدت 25 سال اجرايی شد و تمديد آن منوط به نظر اعضا شد. در سال 1995 اين معاهده به صورت نامحدود تمديد گرديد. از پنج کشور عضو باشگاه هسته­ای فقط ايالات متحده، بريتانيا و شوروی سابق معاهده را در سال 1968 به همراه 40 کشور ديگر امضاء کردند. ايرلند اولين کشوری است که معاهده را امضاء کرده است. فرانسه و چين معاهده را در سال 1992 امضاء کردند. اين معاهده 187 عضو دارد ( 185 عضو از 189 عضو سازمان ملل به اضافه­ی سوئيس و واتيکان که عضو سازمان ملل نيستند ). هند، پاکستان و اسرائيل معاهده را امضاء نکرده­اند. کره­ی شمالی از 12 دسامبر 1985 تا 10 آپريل 2003 عضو پيمان بود. تايوان عضو پيمان بود، ولی به خاطر اخراج از سازمان ملل در سال 1971 از عضويت اين پيمان هم خارج گرديد ( استقلال تايوان به رسميت شناخته نشده است ).

تاريخچه ساخت و آزمايشات سلاح­های هسته­ای ( 10 )

پس از انتشار 9 قسمت از تاريخچه­ی ساخت و آزمايشات سلاح­های هسته­ای _­ و استقبال نسبتاً خوب خوانندگان محترم، به دلايل مختلف از ادامه­ی آن منصرف شدم. اميد است در آينده­ی نزديک بتوانم آن را ادامه دهم. در قسمت­های بعدی سعی بر اين است که در مورد معاهدات مربوط به سلاح­های هسته­ای و انرژی هسته­ای مطالبی منتشر کنم تا خوانندگان محترم با مسائل حقوقی اين موضوع آشنا شوند. هدف از انتخاب اين موضوع، بیشتر برداشت­ها و تبعيض­های دوگانه در مورد استفاده­ی صلح آميز از انرژی هسته­ای است.

تاريخچه ساخت و آزمايشات سلاح­های هسته­ای ( 9 )

ناگازاكي ( Nagasaki )

در نهم آگوست 1945، بمب افكن B-29 آمريكايي بوكس كار (  Bock’s Car) در حالي تينيان را ترك كرد كه بمب نوع انفجاري پلوتونيمي مرد چاق ( شکل 14 ) را حمل
مي­كرد. هدف اوليه زرادخانه­ي ككورا ( Kokura Arsenal ) بود، ولي نزديك زدن هدف، آنها دريـافـتنـد كـه انـبـار تـوسـط خـاك، مـه و دود پـنـهـان ( پـوشـيـده ) شــده اســت. خـلبـان چـارلـز اســويـنـي ( Charles Sweeney ) بــه هـدف دومـي كـه كـارخـانـه­ي مـيـتسـوبـيـشـي ( Mitsubishi Torpedo Plant ) در ناگازاكي بود، تغيير جهت داد ( شکل­های 15، 16و 17  ).

شکل ۱۴. مرد چاق بمبی که بر ناگازاکی فرود آمد. 

شکل ۱۵. ابر اتمی بر روی شهر ناگازاکی.

شکل ۱۶. ویرانی های شهر ناگازاکی.

شکل ۱۷. نمایی از کارخانه میتسوبیشی شهر ناگازاکی.

از 286000 افراد ساكن در ناگازاكي در لحظة انفجار، 74000 كشته و 75000 نفر نيز به شدت مجروح شدند. به علت جغرافياي نسبي منطقه­ي ناگازاكي و تا حدي اين واقعيت كه بمب حدوداً 2 مايل دورتر از هدف انداخته شده بود آسيب كمتر از حد انتظار بود. بازدهي بمب 22 كيلوتن برآورد شده بود.

تا سال 1950 بالاي 140000 نفر به علت نتيجه­ي مستقيم بمباران اتمي هيروشيما و ناگازاكي جان خود را از دست دادند. به علت هرج و مرج در لحظه­ي انفجار و كاهش حد نصاب جمعيت اين دو شهر، آمار چشمگير كشته­ها و زخمي­ها تقريبي بود.

در 15 آگوست، ژاپن موافقت نامه­ي پوتسدام ( آلمان ) ( Potsdam Agreement ) را پذيرفت. بدين ترتيب جنگ دوم جهاني پايان يافت.

تاريخچه ساخت و آزمايشات سلاح­های هسته­ای ( 8 )

هيروشيما ( Hiroshima )

در ششم آگوست 1945، بمب افكن آمريكايي  B-29 كه انولا گي ( Enola Gay  ) نام داشت، جزيره­ي تينيان را به مقصد هيروشيماي ژاپن ترك كرد. اين مأموريت توسط سرهنگ پاؤل تيبتس خلباني می­شد. هيروشيما به عنوان هدف اوليه انتخاب شده بود. از آنجايي كه هيروشيما از حملات بمباران­ها دست نخورده باقي مانده بود؛ اثرات بمب به وضوح مي­توانست اندازه­گيري شود.

بمب نوع تفنگي اورانيوم ـ 235 (U-235 ) كه پسر كوچك نام داشت، در ساعت 08:16:2 قبل از ظهر منفجر شد ( شکل9 ). اين بمب، بلافاصله 80 تا 140 هزار نفر را كشت و بيش از 100 هزار نفر را به شدت مجروح كرد. زندگي جامعه­ي فعال هيروشيما متوقف شد.

 شکل ۹. پسر کوچک بمبی که بر هیروشیما فرود آمد.

بمب تقريباً بر بالاي مركز شهر، حدود70 ياردي  ( هر يارد برابر 9144/0 متر است )  جنوب شرقي سالن ترويج صنعت ( كه هم اكنون به گنبد بمب اتمي مشهور است )، منفجر شد ( شکل 10).

 شکل ۱۰. ابر اتمی بر روی شهر هیروشیما.

همه­ي  ساختمان­هاي  چوبي در يك و يك چهارم مايلي ويران شدند. آتش ناگهان همه جا را فراگرفت، شيشه­ي پنجره­ها تا ده مايلي خرد شدند و موج شوك تا فاصله­ي قابل ملاحظه­ي 37 مايلي احساس شد. بازدهي انفجار بـمـب پـسـر كـوچـك، تـقـريـبـاً مـعـادل 5/12 كـيـلـوتـن  T.N.T بود ( شکل­های 1۱، 1۲ و 1۳ ). كـمـك خـلـبـان اين پرواز، سروان روبـرت لـويس ( Robert Lewis )،  اظهار كرد كه: خداي من! ما چه كاري انجام داديم؟

شکل ۱۱. آثار بمب پسر کوچک بر شهر هیروشیما.

شکل ۱۲. ویرانی های شهر هیروشیما.

شکل ۱۳. ساختمان های مقاومی که از بمباران هیروشیما باقی مانده اند.

تاريخچه ساخت و آزمايشات سلاح­های هسته­ای ( 7 )

آزمايش ترينيتي ( Trinity )

در ژولاي 1945، دانشمندان به خـانـه­ي مـزرعــه­اي قـديـمـي در حــدود 100 مـايـلي جـنـوب لـوس آلامـوس ( Los Alamos ) ـ اين سـفـر، سفر مـرگ ( Jornada del Moerto ) نـامـيـده شد ـ در صـحـراي  آلاموگوردو ( Alamogordo Desert ) در جنوب نيومكزيكو اسباب كشي كردند.

به علت اين كه پلوتونيم ميزان بيشتري شكافت خودبخودي نسبت به اورانيوم ايجاد مي­كند، روش­هاي مختلفي براي به دست آوردن جرم بحراني از آن پايه گذاري شده است. ست ندرماير (Seth Neddermeyer ) و جيمز تـاك ( James Tuck ) ايده­ي استفاده­ي انفجار در به دست آوردن جرم بحراني از پلوتونيم را توسعه دادند.

دانشمندان از طرح انفجاري­شان مطمئن نبودند و نياز به آزمايش داشتند. گجت
( Gadget ) ( توسط فيزيكدانان در لوس آلاموس ناميده شد ) در سايتي بر روي برجي به بلندي 100 فوت قرار داده شد ( شکل 7 ). اپنهايمر آزمايش را ترينيتي لقب داد.

شکل ۷. طرح  Gadget که دز صحرای آلاموگوردو منفجر شد.

در 16 ژولاي 1945، در ساعت 5:29:45 قبل از ظهر،  نوري كه هزاران بار درخشان­تر از نور خورشيد بود به صورت دره­اي بالا آمد، ابر قارچي شکلی به آسمان صعود كرد ( شکل 8 ).

شکل ۸. ابر قارچی آزمایش Trinity.

گجت بازدهي معادل 19 كيلوتن T.N.T داشت. بازدهي مرد چاق، بمبي كه در ناگازاكي منفجر شد، با بازدهي گجت يكسان بود.

نظر به اين كه طرح ترينيتي در بالاي برج منفجر شد، گوي آتشين با زمين تماس پيدا كرد و مقادير بزرگي از خاك را پراكنده نمود.

ذرات سنگين و راديواكتيو به سرعت ته نشين می­شود، كه اين­ها به وجود آورنده­ي مقادير معلوم ريزش منطقه­اي مي­باشد. انفجار گودالي با عمق ده فوت و پهناي 5/0 مايل به وجود آورد و لايه­ي نازكي از راديواكتيو به ضخامت شيشه را باقي گذاشت.

با اين تفاسير، كوشش­هايي براي به وجودآوردن مكان ثابتي به عنوان پارك ملي شده است، سايت ترينيتي در كنترل نظامي ( ارتش ) باقي مانده است و فقط در اولين شنبه اكتبر هر سال براي عموم باز مي­شود.

آمادگي هاي نهايي:

با موفقيت آزمايش ترينيتي، آمادگي­هاي نهايي براي استفاده­ي بمب در ژاپن به وجود آمده بود. يک سال قبل از آزمايش، گروه بمب 509 تحت فرماندهي سرهنگ پاؤل تيبتس ( Col Paul Tibbets ) براي مأموريت در يک پايگاه هوايي مجزا در وندوور ايالت يوتا ( Wendover Utah ) مستقر شدند. به سبب آثار بمب اتمي براي بمب افكن كه توانايي اجتناب از موج شوك را پيدا كند به صورت وسيع آزمايش و تمرين انجام شد.

در اول آگوست 1944، جزيره­ي مرجاني تينيان (Tinian  ) در نظر گرفته شد. اين جزيره در 1500 مايلي جنوب شرقي ژاپن قرار دارد. اين پايگاه به سرعت پايگاه هوايي اصلي براي تعقيب حملات هوايي در ژاپن شد.

در دهم ژوئن 1945، گروه بمب 509 و بمب افكن­هاي جديد B -29 وارد جزيره­ي تينيان شدند. آن پايگاه به خاطر مسير طولاني انتخاب شده بود؛ چون كه اين بمب افكن­ها داراي بار سنگيني هستند، پس نياز به پرواز طولاني دارند.

اجزاء ( تركيبات ) حساس ( بحراني ) بمب­هاي اتمي كه مرد چاق ( Fat Man ) و پسر كوچك (Littl Boy  ) لقب گرفته بودند از طريق كشتي آمريكايي ايندياناپوليس
( U.S.S.Indianapolis ) روانه­ي جزيره­ي تينيان شدند. اين دو بمب در تينيان اسمبل شدند. با اسمبلي نهايي پرواز انجام گرديد.

تاريخچه ساخت و آزمايشات سلاح­های هسته­ای ( 6 )

كميته­ي موقت

كار كميته­ي موقت به­واسطه­ي پيشنهاد استيمسون در مي 1945 براي مطالعه­ي تمام كاربردهاي بمب اتمي آغاز شد. كـميته در برگيرنده­ي هنري استيمسون، جرج هاريسون ( George Harrison ) (  معاون وزير جنگ، جيمز بايرنز ( James Byrnes ) ( نماينده ي ترومن )، رالف بارد ( Ralph Bard ) از نـيـروي دريـايـي، ويليام كلايـتون
( Wiliam Clayton ) از وزارت خارجه، وانوار بوش و جيمز كانانت بود. اين کميته، با هيئت علمي مركب از متخصصين فيزيك اتمي متشكل از آرتور كـامـپـتـون، انريكو فـرمي، ارنست  اُ . لارنس ( Ernest O.Lawrence ) و جي . روبرت اپنهايمر ( شکل 6 ) كامل شدند. كميته­ی موقت از 9 مي تا 19 ژولاي 1945، هشت بار تشكيل جلسه داد. مكان جلسه­ي سرنوشت ساز در 31 مي در پنتاگون در نظر گرفته شد. در اين روز، جلسه­ي كميته با چهار مرد علمي هيئت مشورتي بود. آنها گزارش دادند كه: نظر كارشناسي دانشمندان همكار در مورد استفاده  از اينگونه  سلاح­ها منفي است ( متفق القول نيست ). آنها در مورد آشکار سازی ( اثبات ) فني طرح ( كاربرد نظامي )، براي وادار كردن به تسليم ژاپن متفق القول شدند. كساني كه از آشکار سازی فني طرح طرفداري مي­كردند؛ خواستار ممنوع كردن استفاده از سلاح­هاي اتمي شدند و از اين كه اگر هم اكنون اينگونه سلاح­ها استفاده شود واهمه داشتند؛ چون به موقعيت­شان در مذاكرات آينده صدمه مي­زد.

       شکل ۶. جی. روبرت اپنهایمر

درخواست شيكاگو

در 12 ژوئن 1945، كميته­ی موقت درخواست هفت دانشمند اتمي را در شيكاگو دريافت كرد. اين گروه كه توسط برنده­ي جايزه­ي نوبل، جيمز فرانك هدايت مي­شد، استدلال كردند كه به زودي و بدون اطلاع قبلي به ژاپن حمله مي­شود كه اين امر به صلاح نیست. آنها اعلام کردند كه اگر ايالات متحده اولين دولتي باشد كه اينگونه سلاح­هاي جديد را كه ويراني نامشخص براي بشر دارد، استفاده كند؛ پشتيباني جهاني را از دست خواهد داد و موجب مسابقه­ي تسليحاتي مي­شود و به آينده­ي كنترل بين المللي  بمب­هاي اتمي صدمه
مي­زند. اين درخواست به گزارش فرانك معروف شد. در اين گزارش پيشنهاد شده بود كه آشكار كردن ( اثبات تجربي ) سلاح بهترين خدمت به آينده­ي منافع ايالات متحده است؛ ولي بر اميدهاي متوقف كردن استفاده از بمب خط بطلان كشيده شد؛ چون كه كميته­ي موقت پيشنهادات زير را عرضه كرد:

1) بمب بايد هرچه زودتر عليه ژاپن استفاده شود.

2) بمب بايستي براي دو هدف استفاده شود. اين دو هـدف تأسيسات نظامـي يا كارخانـه­هاي توليد تجهيزات جنگي مي­باشد كـه خـانـه­هاي نزديك و سـايــر ساختمان­هاي مـجاور كـه مستعد بيشترين خسارت هستند را در برمي­گيرد.

3) بمب بايد بدون اخطار قبلي استفاده شود.

نيروي دريايي زير نظر بارد از قراردادش به علت اين سه نكته صرف نظر كرد. او احساس كرد كه چنين اقدامي ننگين مي­باشد و نيروي دريايي سهمي در آن ندارد.

اسزيلارد و آنهايي كه مخالفت مي­كردند معتقد بودند كه استفاده از بمب باعث پيروزي نمي­شود. آنها اعتراض خود را نسبت به استفاده­ي قريب­الوقوع بمب اتمي ادامه دادند.

شصدوهشت دانشمند در اكريدج توصيه كردند كه قبل از اينكه سلاح بدون محدوديت در جنگ  فعلي استفاده شود، قدرت سلاح به قدر كافي توصيف و آشكار شود و ملت ژاپن نيز بايد فرصت بررسي نتيجه را قبل از اين كه از تسليم امتناع كند را داشته باشد. براي رسيدگي به رأي دانشمندان كه در 12 ژولاي اتفاق افتاده بود، كوشش فراوان شد. وقتي كه دكتر فارينگتون دانيل ( Farrington Daniels )، مدير آزمايشگاه متالوژي، از 150 دانشمند كارمند در پروژه­ي بمب اتمي، به منظور به دست آوردن نظراتشان در مورد اين كه چگونه بمب استفاده شود، نظرسنجي كرد؛ اكثريت از آشکار سازی بخشی از طرح طرفداري كردند.

تاريخچه ساخت و آزمايشات سلاح­های هسته­ای ( 5 )

پروژه­ي بمب آلمان

وقتي كه ارتش متفقين از دو طرف به سمت پاريس حمله كردند ، يك گروه ويژه كه آلسوس ( ALSOS ) نام داشت، از پشت عقبه را محاصره كردند. در نوامبر 1944، گروه آلسوس وارد استراسبورگ، محل پروژه­ي بمب آلمان شدند. پايگاه پروژه­ی بمب آلمان­ها به طور قطعي آشكار گرديد.

ساموئل گلداسميت ( Samuel Goldsmit )، فيزيكدان هلندي تيم آلسوس را همراهي مي­كرد. طبق مطالعه­ي اسناد به دست آمده، او اظهار كرد كه، نتايج غير قابل ترديد است … . آلمان بمب اتمي و هر شكل مناسب ديگري در اختيار ندارد. آنها دو سال از پروژه­ي مانهاتان عقب هستند. در واقع، آنها كارخانه و تأسيساتي براي توليد اورانيوم و پلوتونيم مورد نياز براي بمب، در اختيار نداشتند .

پس از شكست در نبرد Bulge در اواخر سال 1944، بديهي بود كه سقوط آلمان چند ماهي بيشتر طول نمی­كشد. بنابراين مشخص بود كه نتيجه­ي كار پـروژه اگر بـمب اتمي باشد، نه عـليه آلمان بلكه عليه ژاپن استفاده مي­شود.

ترديدات به وجود آمده

كار پروژه بدون ترديد و با پشتکار ادامه داشت. در 30 سپتامبر 1944، در واقع چند ماه قبل از اين­كه از كار بمب اتمی اطمينان حاصل شود، جيمز كانانت ( James Conant ) و وانوار بوش ( Vannevar Bush ) نامه­اي هشدار آميز براي وزير جنگ، استيمسون ( Henry Stimson ) فرستادند. آنها خواستار اين نکته شدند كه آمريكا نخستين بمب را قبل از آنكه عملاً آن­را عليه ژاپن استفاده نمايد، آشكار كند.

اين ترديد بعد از مي 1945، زماني كه آرتور كامپتون رئيس آزمايشگاه متالوژي بيانيه­اي به مافوقش ارائه كرد، مجدداً به وجود آمد. نخستين نكته­ی مهم در اين نامه، ترديد در مورد اين­كه نخستين بمب هسته­اي چگونه استفاده شود، بود .… در آن نامه، ترديد در مورد كشتار جمعي واقعي براي اولين بار در تاريخ مطرح شده بود.

در ژولاي 1944، نيلز بـوهـر نـامـه­اي غير رسمي براي رئيس جمهور آمريکا فرستاد. در آن نامه پدر فيزيك اتمي، آينده­ي عصر اتمي را بررسي كرده بود. او مخصوصاً خبر داده بود كه هر مزيتي بمب اتمي ممکن است داشته باشد؛ ولی مهم­تر، تهديد هميشگي براي امنيت بشري است.